विवाहको साइत छान्ने: नेपाली विवाह मुहूर्त
नेपाली विवाहमा मिति कहिल्यै मिति मात्र हुँदैन। परिवारहरू विवाह शुभ समयमा सुरु होस् भनेर पञ्चाङ्गबाट छानिएको राम्रो साइत, विवाह मुहूर्त, चाहन्छन्। विदेशमा रहेका परिवारका लागि यो पहिलेभन्दा जटिल भएको छ: सिड्नी वा लन्डनको भेन्यु एक वर्षअघि नै बुक गर्नुपर्छ, आफन्त नेपालबाट उड्दै आउँछन्, र अनलाइनमा घुमिरहेका मिति प्रायः अर्कै ठाउँका लागि गणना गरिएका हुन्छन्।
यो मार्गदर्शनले नेपाली परम्परामा विवाहको मुहूर्त कसरी छानिन्छ, र विवाह हुने ठाउँकै लागि किन गणना गर्नुपर्छ भनेर बुझाउँछ। यसमा जानाजानी मिति दिइएको छैन: एउटा सहरमा एउटा जोडीका लागि ठीक मुहूर्त अर्को जोडीका लागि गलत हुन सक्छ।
विवाह मुहूर्त भनेको के हो?
मुहूर्त भनेको कुनै महत्त्वपूर्ण सुरुवातका लागि छानिएको शुभ समय हो। विवाहका लागि ज्योतिषीले तिथि, नक्षत्र, योग र लग्न अनुकूल भएको र ऋतु उपयुक्त भएको दिन, र त्यस दिनभित्र मुख्य विधिको समय छान्छन्। त्यसपछि त्यो मुहूर्तलाई बेहुला र बेहुलीको आफ्नै कुण्डलीसँग दाँजिन्छ।
विवाहका लागि तिथि र नक्षत्र
रिक्ता तिथि (चतुर्थी, नवमी र चतुर्दशी) र औँसी परम्परागत रूपमा छोडिन्छन्। नक्षत्रमध्ये रोहिणी, मृगशिरा, मघा, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, स्वाती, अनुराधा, मूल, उत्तराषाढा, उत्तराभाद्रपद र रेवतीलाई शास्त्रमा विवाहका लागि शुभ मानिएको छ। राम्रो नक्षत्र भएको दिन पनि अशुभ योग वा विधिकै समयमा भद्रा (विष्टि करण) पर्दा छोडिन सक्छ।
विवाहको लग्न: ठ्याक्कै समय किन महत्त्वपूर्ण छ
राम्रो दिनभित्र ज्योतिषीले मुख्य विधिको क्षणमा उदय भइरहेको राशि, अर्थात् बलियो लग्न, खोज्छन्। केन्द्र भावमा शुभ ग्रह, सफा सप्तम भाव र पाप ग्रहबाट मुक्त अष्टम भावलाई राम्रो मानिन्छ। लग्न लगभग हरेक दुई घण्टामा फेरिन्छ, त्यसैले मुहूर्त मिति मात्र होइन, समयको दायराका रूपमा दिइन्छ, र विधिको तालिका त्यसैअनुसार बनाउनुपर्छ।
नेपाली विवाहका लागि कुन महिना छोडिन्छ?
वर्षका केही समय परम्परागत रूपमा विवाहका लागि बन्द मानिन्छन्, त्यसैले नेपालमा विवाहको मौसम केही महिनामा थुप्रिन्छ।
- चातुर्मास: हरिशयनी एकादशीदेखि हरिबोधिनी एकादशीसम्मका चार महिना, जुनबेला विष्णु शयनमा रहने मानिन्छ।
- पुस र चैत: सूर्य धनु र मीन राशिमा रहने सौर महिना, जसलाई खरमास भनिन्छ, परम्परागत रूपमा छोडिन्छ।
- अधिक मास (मलमास): केही वर्षमा थपिने अतिरिक्त चान्द्र महिना।
- शुक्र वा बृहस्पति अस्त भएको जुनसुकै समय, जसबारे तल व्याख्या गरिएको छ।
शुक्र अस्त र गुरु अस्त: शुक्र र बृहस्पति किन देखिनुपर्छ
कुनै ग्रह सूर्यको धेरै नजिक पुग्दा आकाशबाट हराउँछ, र त्यसलाई अस्त भनिन्छ। शुक्र विवाहको कारक र बृहस्पति आशीर्वादको, र परम्परागत रूपमा पतिको, कारक भएकाले यीमध्ये कुनै अस्त हुँदा विवाह गरिँदैन। नेपाली परिवारमा यसलाई प्रायः तारा अस्त वा तारा डुबेको भनिन्छ। बृहस्पति हरेक वर्ष करिब एक महिना अस्त हुन्छ; शुक्र केही अन्तरालमा बढी लामो समय अस्त हुन्छ। यी अवधिले राम्रो मौसमबाट पनि हप्तौँ घटाइदिन सक्छन्, र हरेक वर्ष सर्छन् — पुराना सूची जस्ताको तस्तै फेरि प्रयोग गर्न नमिल्ने एउटा कारण यही हो।
विदेशमा रहेका परिवारले विवाह मुहूर्त किन स्थानीय समयमा हेर्नुपर्छ
तिथि पृथ्वीमा जताततै एकै क्षणमा सकिन्छ, तर तपाईं कहाँ हुनुहुन्छ भन्नेअनुसार त्यो क्षण फरक घडी-समयमा, र कहिलेकाहीँ फरक मितिमा, पर्छ। नेपाली परम्परामा स्थानीय सूर्योदयमा रहेको तिथि लिइन्छ, र सिड्नी, लन्डन वा न्यूयोर्कको सूर्योदय काठमाडौँको जस्तो हुँदैन। त्यसैले दिनको तिथि ठाउँअनुसार फरक हुन सक्छ। लग्न पूरै स्थानीय क्षितिजमा भर पर्छ, त्यसैले काठमाडौँका लागि ठीक विधिको समय अर्को सहरमा कुनै अर्थ राख्दैन।
उदाहरणका लागि, न्यूयोर्क डेलाइट सेभिङअनुसार नेपालभन्दा करिब दस-एघार घण्टा पछाडि छ। काठमाडौँको बिहानको मुहूर्त न्यूयोर्कमा अघिल्लो दिनको साँझ पर्छ, प्रायः फरक तिथिमा र सधैँ फरक लग्नमा। मुहूर्त विवाह हुने सहरका लागि नयाँ गरी गणना गर्नुपर्छ।
न्यूयोर्कमा नेपाली ज्योतिष →सिड्नीमा नेपाली ज्योतिष →लन्डनमा नेपाली ज्योतिष →
“२०२६/२०२७ का शुभ विवाह मिति” भन्ने भारतीय सूची किन सिधै लागू हुँदैनन्
विवाहको मिति खोज्दा देखिने धेरैजसो सूची भारतीय वेबसाइटका हुन्छन्। ती प्रायः भारतीय मानक समयमा कुनै भारतीय सहरका लागि गणना गरिएका हुन्छन्, र त्यस क्षेत्रको चलन मान्छन्: कतिपयले चान्द्र महिनाको नाम राख्ने फरक पद्धति प्रयोग गर्छन्, र कुन महिना र दोष छोड्ने भन्नेमा क्षेत्रअनुसार फरक हुन्छ। नेपाली परिवार सामान्यतया आफ्नै परम्परा भएको नेपाली पञ्चाङ्ग मान्छन्।
सही सामान्य सूची पनि सुरुवात मात्र हो। यसलाई तपाईंको विवाह कहाँ हुँदै छ थाहा हुँदैन, न त बेहुला-बेहुली को हुन् भन्ने। कुनै मिति सामान्यतया राम्रो भए पनि कुनै खास जोडीका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ।
विवाह मुहूर्तलाई जोडीसँग मिलाउने
परम्परागत रूपमा मुहूर्तलाई दुवैको चन्द्र राशि र नक्षत्रसँग जाँचिन्छ। ज्योतिषीले चन्द्र बल (हरेकको जन्म चन्द्रबाट गोचरको चन्द्रमा) र तारा बल (हरेकको जन्म नक्षत्रबाट दिनको नक्षत्र) हेर्छन्। धेरै नेपाली ज्योतिषीले बेहुलीका लागि गुरु बल र बेहुलाका लागि सूर्य बल पनि हेर्छन्। दुवैका लागि ठीक ठहरिएका दिन मात्र छानिन्छन्।
आफ्नो सहरका लागि विवाह मुहूर्त कसरी लिने
परामर्श बुक गर्नुहोस् र बेहुला-बेहुलीको जन्म विवरण, विवाह हुने सहर, र सोचिरहेको समय, जस्तै कुनै ऋतु वा आफन्त आउन सक्ने महिना, लिएर आउनुहोस्। भेन्यु उपलब्धता वा शनिबार मात्र बुकिङ जस्ता तय सीमाहरू पनि भन्नुहोस्। मुहूर्त तपाईंकै सहरका लागि गणना गरी परिवारलाई नेपाली वा अंग्रेजीमा बुझाइन्छ।
त्यतिन्जेल पात्रोको अनुमान लगाउन Antaryami पात्रो र पञ्चाङ्गले तपाईंकै स्थानको तिथि, नक्षत्र र सूर्योदय देखाउँछन्।
नेपाली पात्रो →तपाईंको सहरको पञ्चाङ्ग →परामर्श बुक गर्नुहोस् →
मानिसहरूले सोध्ने प्रश्न
२०२६ र २०२७ का सबैभन्दा राम्रा विवाह मिति कुन हुन्?
हरेक जोडीलाई मिल्ने एउटै सूची हुँदैन। राम्रो मिति विवाह हुने सहर, स्थानीय तिथि र लग्न, र बेहुला-बेहुलीको कुण्डलीमा भर पर्छ, त्यसैले मुहूर्त तपाईंकै लागि छुट्टै निकाल्नुपर्छ।
नेपालको मुहूर्त अष्ट्रेलियाको विवाहमा प्रयोग गर्न मिल्छ?
सिधै मिल्दैन। सूर्योदयको तिथि र लग्न स्थानमा भर पर्ने भएकाले काठमाडौँमा ठीक समय सिड्नी वा मेलबर्नमा ठीक हुँदैन। विवाह हुने सहरका लागि फेरि गणना गर्नुपर्छ।
शुक्र वा गुरु अस्त हुँदा किन विवाह हुँदैन?
शुक्र र बृहस्पति विवाह र आशीर्वादका मुख्य कारक हुन्। तीमध्ये कुनै सूर्यले छोपेर अस्त हुँदा तिनको साथ हुँदैन भन्ने परम्परागत मान्यता छ, त्यसैले फेरि नदेखिउन्जेल विवाह सारिन्छ।
नेपाली विवाहका लागि कुन महिना राम्रो मानिँदैन?
परम्परागत रूपमा चातुर्मास, पुस र चैत (खरमास), अधिक मास, र शुक्र वा बृहस्पति अस्त भएको जुनसुकै समय। यिनको ठ्याक्कै सीमा हरेक वर्ष फेरिन्छ र पञ्चाङ्गबाट हेर्नुपर्छ।
विवाह मुहूर्त कति अघि सोध्नुपर्छ?
सम्भव भए भेन्यु बुक गर्नुअघि नै, किनभने विदेशमा भेन्यु प्रायः एक वर्ष वा बढी अघि बुक हुन्छन्। चाँडै सोध्दा मुहूर्त अनुसार भेन्युको मिति छान्न सकिन्छ, उल्टो होइन।
विवाहको मिति छान्नुअघि कुण्डली मिलान चाहिन्छ?
धेरैजसो परिवारले पहिले मिलान र त्यसपछि मुहूर्त हेराउँछन्। दुवैमा उही जन्म विवरण प्रयोग हुन्छ, र मुहूर्तलाई हरेकको चन्द्र र नक्षत्रसँग जाँचिन्छ।